Bên cạnh việc tìm dấu hiệu tốt, có những dấu hiệu cho thấy một tài liệu không đáng dùng. Sáu dấu hiệu dưới đây nhận ra được nhanh và chúng đáng tin hơn nhiều so với lời giới thiệu.
- Sáu dấu hiệu: không rõ ai làm, không có ngoại lệ, hứa hẹn quá mức, không nguồn, lỗi ở chỗ bạn kiểm được, và chỉ khen.
- Dấu hiệu đáng tin nhất là lỗi ở chính chỗ bạn kiểm chứng được.
- Nội dung không bao giờ nêu ngoại lệ thường là dấu hiệu đơn giản hóa quá mức.
- Không rõ ai làm ra tài liệu là dấu hiệu nên thận trọng, không phải kết luận.
Sáu dấu hiệu
Sáu dấu hiệu dưới đây xếp theo mức đáng tin. Dấu hiệu thứ năm đáng tin nhất: nếu bạn phát hiện một lỗi ở chỗ bạn nắm vững, đó là bằng chứng trực tiếp về mức cẩn thận của người làm — và bạn không kiểm được những chỗ còn lại.
Vì sao thiếu ngoại lệ là dấu hiệu đáng ngại
Ngôn ngữ tự nhiên đầy ngoại lệ, và một người dạy nắm vững chủ đề thường nói rõ khi nào quy tắc không áp dụng. Nội dung được làm cho dễ tiếp thu có xu hướng bỏ qua phần đó vì nó làm bài giảng phức tạp và kém gọn gàng. Với người học, hậu quả xuất hiện muộn: bạn học một quy tắc như thể nó tuyệt đối, áp dụng nó ở chỗ không áp dụng được, và mất khá lâu mới hiểu vì sao mình sai. Vì vậy khi một nguồn trình bày mọi thứ như thể rất gọn gàng và không có ngoại lệ nào, đó là dấu hiệu nên đối chiếu với nguồn khác.
Cách kiểm
Bốn cách dưới đây kiểm được nhanh. Cách thứ nhất hiệu quả nhất: chọn một chủ đề bạn đã nắm vững và xem tài liệu xử lý nó thế nào — đây là phép thử duy nhất mà bạn có thể tự đối chiếu kết quả.
Sai lầm thường gặp
- Bỏ qua một lỗi phát hiện được vì nghĩ đó là sơ suất nhỏ.
- Tin vào số liệu không dẫn nguồn vì chúng được trình bày rất tự tin.
- Đánh giá tài liệu qua mức độ hấp dẫn của cách trình bày.
Câu hỏi thường gặp
Không rõ ai làm thì có nên bỏ ngay không?
Không nhất thiết, vì nhiều nguồn cộng đồng chất lượng tốt cũng không nêu rõ tác giả. Hãy coi đó là lý do kiểm kỹ hơn chứ không phải kết luận.
Một lỗi nhỏ có đáng để bỏ cả tài liệu không?
Một lỗi thì chưa, nhưng nó là lý do kiểm thêm vài chỗ. Nếu bạn phát hiện lỗi ở nhiều chỗ mình kiểm được thì đó là mẫu chứ không phải sơ suất.
Làm sao biết một quy tắc bị đơn giản hóa quá mức?
Đối chiếu với một nguồn khác, đặc biệt là nguồn có tổ chức chuyên môn đứng sau. Nếu nguồn kia nêu ngoại lệ mà nguồn bạn đang dùng không nêu thì đó là dấu hiệu.
Tài liệu miễn phí thì dễ kém chất lượng hơn à?
Không có liên hệ tự động. Nhiều nguồn miễn phí do các tổ chức uy tín làm rất tốt, và nhiều sản phẩm trả phí thì không. Hãy áp dụng cùng bộ dấu hiệu cho cả hai.